Kunst, het Zijn en het Zelfbeeld
Tijdens een filosofische sessie werden het Zijn en het Zelfbeeld onderzocht en in verband gebracht met de uitdrukking van Pijn in de Kunst. Een twaalftal deelnemers wisselde van mening onder leiding van Eef Cornelissen die in de loop van het gesprek conclusies formuleerde en deze verder aftoetste.
Kunst ontstaat vanuit het zelfbeeld; de pijn die het uitdrukt zal als dusdanig worden ervaren door de toeschouwer wiens zelfbeeld deels door pijn werd beïnvloed. De ene persoon kan worden geraakt door een beeld van pijn en lijden, de andere niet.
Heeft een kunstwerk waarin pijn wordt afgebeeld een invloed op ons zelfbeeld? Het antwoord kan komen vanuit de ervaring van fysieke pijn, maar daarnaast is er het universeel beeld van een ‘universele pijn’. De toeschouwer kan het beeld van pijn herkennen en de idee van pijn vatten, omdat hij de een universele taal herkent die door de kunstenaar wordt gehanteerd. Dürers 7 Smarten van Maria is eeuwen later nog even pakkend. De beelden tijdens een tv-documentaire over hartchirurgie daarentegen, spreken een totaal andere taal en worden niet als pijnlijk ervaren. Het verschil zit in de rationele benadering. Een beeld kan rationeel worden gelezen en de lezer emotioneel raken.
Is dit is voor alle kunst geldig? Niet in gelijke mate en op een totaal andere manier. De ene toeschouwer zal in een beladen beeld Het Leven herkennen en de andere De Dood. Feit is dat iedereen reageert: aangezogen worden, maar ook het hoofd wegdraaien of van een beeld weggaan is een reactie. Iedereen reageert, niemand staat er onverschillig tegenover.
De mate waarin wordt gereageerd hangt van verschillende factoren af: wie naar een galerij gaat, is geïnteresseerd, staat open voor indrukken die de werken oproepen. Maar ga je beroepshalve naar drie galerijen op een dag, dan wordt het te veel, het raakt je niet meer. Of je kan moe zijn, of geen interesse hebben. Een beeld kan je in de war brengen, je weet niet goed wat je van een beeld moet denken of erin moet zoeken. Dan is er nog de oververzadiging van beelden via tv en internet. Echter, nooit reactie voelen bestaat enkel bij psychopaten.
Speelt de ratio steeds een rol of maakt kunst emoties los? Hebben emoties te maken met jezelf en niet met het werk? Tijdens het beluisteren van een concerto van Bach kan je emotioneel beroerd worden, het zien van een beeld van Henry Moore kan je in de wolken brengen, maar is dit emotie? De ervaring van kunst is een wisselwerking. Er bestaat een relatie tussen een kunstwerk en het kijken. Tien mensen die naar één kommetje kijken, zullen het anders ‘zien’. Hoe meer je naar kunst kijkt, hoe meer het iets met je doet. Je herkent de universele taal van de kunst. Universeel, maar toch verschillend van maatschappij tot maatschapppij (met andere culturele elementen).
Wat is het meest dominante? Het werk op zich of de persoonlijkheid van de toeschouwer? Alles wordt gecreëerd met een betekenis. De kunstenaar wil iets communiceren, iets vertellen, iets afdwingen van het publiek. De toeschouwer bezit een kennis en begrijpt. Het is een drie-eenheid binnen een gemeenschappelijk cultureel kader:
er is een relatie tussen de TOESCHOUWER die kijkt naar het WERK
en een relatie tussen de MAKER en zijn WERK
maar ook tussen de MAKER en de TOESCHOUWER
Moet iemand de bedoeling van de kunstenaar kennen om een beeld te kunnen begrijpen? Kunstenaars gebruiken door de eeuwen heen beelden (van emoties, rationele ideeën ...) die worden overgedragen. Ondanks de universele beeldtaal, kan enkel een interessant kunstwerk ‘raken’, veel kunst doet dat niet. Een kunstwerk kán een prikkel bezorgen.
Dit onderzoek van het ervaren van kunst brengt het gesprek terug naar de initiële vraag: Heeft een kunstwerk waarin pijn wordt afgebeeld een invloed op ons zelfbeeld? Pijn bezit twee componenten: fysisch en mentaal. We ervaren pijn anders, gaan er anders mee om; dit heeft te maken met het zelfbeeld: dat van de stoere jongen of van het zacht eitje. Een zelfbeeld wordt gevormd door de ideeën over zichzelf. Ideeën over pijn beleven, bijvoorbeeld, maken daar deel van uit. De vraag behandelt de pijn van het IK versus de pijn geuit in het WERK. Hoe kan het Beeld van de kunst een invloed hebben op het Zelfbeeld? Hoe werkt dat?
Een componist, een kunstenaar beogen een effect. Met hun muziek, hun kunstwerk, een beeld, hebben ze iets op het oog, ze beïnvloeden. Via wat Kant omschreef als Urteilskraft, het gezond verstand en niet de rede, wordt dit effect bereikt. Bij Frida Kahlo kan je je afvragen of ze schilderde om om te gaan met haar lijden of om een effect te bereiken, ze was immers een autodidact, maar via Diego Rivera deed ze kennis op over de kunst. Je voelt het persoonlijk verhaal van Frida Kahlo die haar pijn verbeeldde, waardoor het universeel werd. De fysieke pijn wordt niet beïnvloed door het zien van beelden van pijn. Maar het is je zelfbeeld dat wordt beïnvloed: hoe erg de pijn ook is, je kan het overstijgen (zij doet dat immers ook). Je creëert jezelf door te zien in een ander wat je wel of niet wil zijn, zoals Paul Vandenbroeck beschreef in Beeld van de Andere, Vertoog over het Zelf.
Er is de relatie IK en het KUNSTWERK, ik zie een beeld anders dan iemand anders het ziet, omdat ik anders ben: mijn zelfbeeld kijkt. Zo ziet een pessimist de wereld anders dan ik.
Een kunstenaar heeft een doel met zijn werk. Hij is verantwoordelijk voor zijn werk, maar niet voor het effect ervan.
Filosofische sessie 20/03/2011, voormiddag
Rapportage: Anne-Marie Recour