Lieven Herreman
In 2003 werd de wereld van Lieven Herreman bruusk dooreen geschud, het noodlot sloeg toe. Lymfeklierkanker, zo luidde de akelige diagnose. Totaal onaangekondigd woelde de ziekte het leven van de fotograaf om en zou lange tijd zijn doen en laten beheersen. Vakfotograaf Herreman sloeg de ontwikkeling van de ziekte en zichzelf gade door de ogen van zijn niets ontziende lens. De lijdensweg en het stilletjes aan hervatten van het leven werd weergegeven in een kunstzinnig fotoboek Lymphoma en een bijhorende roman. Voor I AM HURT, het onderzoeksproject van David vzw rond kunst als spiegel van de ziel en pleister op de wonde gingen we langs in Herremans atelier voor een interview.
Lieven Herreman: Voor Lymphoma verzamelde ik 2000 foto’s waarvan er 80 gepubliceerd werden. De foto’s worden twee per twee geplaatst, waarbij de ene de andere versterkt en omgekeerd. Samen vertellen ze een verhaal.
David vzw: Is het maken van het werk een vorm van therapie om afstand te nemen van de ziekte?
LH: Tijdens het samenstellen van het boek was de ziekte ver weg. Wanneer ik iets maak denk ik niet aan het heden, het verleden of wat mij overkomen is. Dan gaat alle aandacht enkel en alleen naar het werk.
David vzw: Maar is het werk ook een manier om je ziekte te aanvaarden?
LH: Wanneer je ziek wordt, is die ziekte iets dat enkel jou toebehoort, je kunt het met niemand delen. Dan heb je twee keuzes: ofwel kruip je in je schulp ofwel treed je uit de eenzaamheid van de ziekte en deel je je ervaring met de buitenwereld. Of ik de ziekte zo een plaats geef? Misschien is dat wel het resultaat maar het is zeker niet wat ik oorspronkelijk beoogde.
David vzw: Wat voor effect heeft je werk op de buitenwereld, op de toeschouwer?
LH: Lymphoma is absoluut niet gemaakt met een bepaald effect voor ogen. Uiteraard heeft het wel al mensen geraakt. Zo ken ik een architect die op de tentoonstelling (in het Caermershuis, 2007, red.) zeer emotioneel op de foto’s reageerde. Het werk wil niemand kraken maar kan wel bruggen slaan tussen mensen en zo een ontlading teweegbrengen zo je wil. Er zijn er die zichzelf beschermen tegen het uiten van hun emoties. Niet schreien is echt een activiteit, eens iemand gaat huilen laat die zijn protectiemechanisme varen en laat ie alles los.
David vzw: Hier in je atelier zien we niet alleen werk uit Lymphoma maar ook een deel van je naaktportretten. Is er een verband tussen de werken?
LH: Fragiles, zo heet de verzameling van 120 portretten, is gemaakt in dezelfde beeldtaal als Lymphoma. Het brengt een gelijkaardig verhaal van kwetsbaarheid en dualiteit. Het is net als Lymphoma een gevoelig werk, het is bijna bewegen op glad ijs want de spanning die in het werk heerst mag niet overdreven worden. Het intrigerende aan de vrouwen die in beeld gebracht worden is niet hun naakte lichaam maar hun indringende blik. Ze worden als het ware door de lens gehypnotiseerd, gaan helemaal op in het moment. De lichamen worden zo bijna gebetonneerd in de shoot.
David vzw: Even terug naar Lymphoma. Hoe bepaal je welke foto’s worden genomen?
LH: Er zijn zo vele momenten geweest waarvan je gewoon weet: dit is een ankermoment. Zo is er een foto waarbij ik op de hoek van een tafel zit te wachten op een operatie. Alle levenslust is zo goed als verdwenen, ik had op dat moment geen greintje fut meer over maar wist dat ik dat belangrijke moment niet kon laten schieten, ik moést er iets mee doen, het vastleggen met mijn camera.
David vzw: De toeschouwer weet niet precies wat dat moment precies inhield, wat het voor jou persoonlijk betekende. Waar ligt dan voor hem de meerwaarde van deze foto?
LH: Een beeld omvat verschillende aspecten, het bundelt een esthetisch, plastisch en thematisch aspect. Op die manier kan iedere kijker er iets in terug vinden dat hem aanspreekt, of niet. Er zijn best veel foto’s waarvan de kijker bijna niet kan weten wat hij precies ziet. Zo wordt er een stoel afgebeeld die gebruikt wordt voor stamceltherapie. De foto zal de kijker even doen stilstaan, het beeld ontketent bepaalde vragen, maar daarom hoeft het antwoord niet gegeven te worden. Niet alles moet uitgeklaard worden, het beeld functioneert op zich door zijn emotionaliteit.
David vzw: Het is een soort tonen en verbergen tegelijk?
LH: Lymphoma lijkt een heel erg open boek maar er is nog veel gesloten. Pijn tonen is een gevoelig iets, ook hier begeef ik me op glad ijs. Want waar ligt de grens met voyeurisme, exhibitionisme? Bovendien raakt een overdosis aan gevoelige beelden op den duur ook niet meer, denk maar aan televisiebeelden van steeds weer dezelfde miserie. We worden er quasi immuun voor. Pijn is een thema dat heel voorzichtig behandeld moet worden.
David vzw: Wat spreekt jou aan in andermans werk?
LH: Ik herinner me dat ik enorm veel gelezen heb tijdens mijn ziekenhuisperiode van de Franse schrijver Michel Houellebecq. In zijn boeken kon ik me helemaal verdiepen en de ziekte even vergeten.
David vzw: Is er een lijn die we kunnen terugvinden in jouw werk?
LH: Het draait steeds rond zelfbeeld, zelfbevraging en de altijd aanwezige dualiteit van het leven. Vroeger was het kunstzinnige werk eventueel wat meer versnipperd dan nu, maar ook daar kwamen dezelfde thema’s aan bod.
David vzw: Zijn er plannen om in dezelfde richting voort te evolueren, rond pijn en kwetsbaarheid te blijven werken?
LH: Je zou kunnen zeggen dat de werken een eigen leven leiden. Dingen die ik nu maak evolueren in de richting van het surreële. De kwetsbaarheid waar ik een tijd haast obsessioneel mee bezig was, is verdwenen. Plots is de drang om daarmee te werken over en wordt plaats gemaakt voor iets anders. Wat dat is, wordt heel erg door het gevoel ingegeven. Het is geen wel overwogen keuze.
Omgekeerd is het wel zo dat er bepaalde elementen blijvend aanwezig zijn door het hele werk. De dualiteit, dubbelzinnigheid zoals ik reeds aangaf krijgen bijna altijd een plaats. Het zijn de accenten die verschuiven en nu eens focussen op humor, dan weer op iets triests. Kunst als spiegel van de ziel, ja, maar dan een spiegel die nooit dekkend is voor de hele ziel.
David vzw: Dus we kunnen wel degelijk stellen dat kunst een spiegel is van de ziel?
LH: Ja zeker. Dat is in alle gevallen zo, kijk naar Jan Fabre, naar Dirk Braeckman, … Wat zij tonen zijn allemaal spiegels. Hun kunst is een manier van praten, van tonen, duiden. Wat we te zien krijgen is een fragment van wat er allemaal in hen omgaat.
David vzw: Kan kunst ook werken als een pleister? Kan het helpen helen?
LH: Dat is voor iedereen anders. Er worden zo vele waarheden verkondigd, voor mij is er geen absolute alles overheersende waarheid. Wanneer mensen iets overkomt komt er vaak een drang naar boven om onzekerheid te counteren met een waarheid. Bijvoorbeeld: als je maar positief genoeg blijft denken, zal je je ziekte overwinnen. Ik heb genoeg mensen de strijd weten verliezen ook al deden ze nog zo hun best om positief te blijven en de grootste zuurpruimen kwamen hun ziekte toch te boven. Dat is pure Hineininterpretierung. Dat ik ziek werd is puur toeval en dat ik er weer bovenop ben gekomen ook.
Net als bij die positieve levenslust, twijfel ik ook of kunst wel zo’n grote invloed op genezing kan hebben. Het kán zeker wel nut hebben, dat wel. Het maken van Lymphoma heeft de periode van mijn ziekte zeker aangenamer gemaakt, ik heb plezier beleefd aan het maken van het werk. Misschien heeft het wel geholpen om de ziekte een beetje zinvoller te maken.
David vzw: Kan met dergelijke werken ook voor een stuk het taboe rond pijn doorbroken worden?
LH: Pijn is inderdaad nog steeds heel erg taboe, het jaagt mensen schrik aan. Het is toch de dood in ogen kijken, hé. Dat is niet niks. Door ziekte en pijn op een humane, toegankelijke manier onder de aandacht te brengen, kan je dat taboe enigszins doorbreken. Het verandert niets aan de ziekte maar wel de visie op ziekte. Die artistieke aandacht voor pijn kan pijn demystifiëren.
Ik denk echter niet dat vele kunstenaars dat doel voor ogen hebben bij het maken van hun werk. Het is een resultaat eerder dan een doel. Kunst is meer een vorm van communicatie dan altruïsme. Puur artistiek bezig zijn omwille van het menslievende, ik twijfel of dat wel bestaat.
David vzw: Heeft je ziekte een ander mens van je gemaakt?
LH: Het heeft mijn kijk niet veranderd, maar wel mijn aandacht verscherpt. En ik ervaar iets minder druk. Maar kijk, het leven heeft zijn eigen tempo en ons leven worden daardoor bepaald. Je kunt niet uit een ziekte komen en zeggen: ‘Vanaf nu ga ik het helemaal anders aanpakken, …’ Je bent dan wel eventjes uit de mallemolen geweest, maar je stapt terug in het leven en in alles wat daar bij hoort. Ook je persoon hoort daarbij, je bent nog steeds dezelfde persoon, je kan jezelf niet ontkennen. Maar je leert jezelf wel beter kennen en stapt iets (zelf)bewuster door het leven.
Interview: Astrid David, Natalie Hendrickx, Lieselotte Verplancke
I AM HURT, tentoonstelling 13 augustus – 10 september 2011, Galerij Jan Colle, Gent